Langit Jogja sedang agak mendung sore ini, tapi tipis untuk jadi hujan karena sekarang lagi musim kemarau. Di warung tenda sederhana milik Bu Benu, kepulan asap rokok kretek beradu dengan aroma jadah goreng yang baru saja diangkat dari wajan.
Mbah Joyo tampak khusyuk menyeruput kopi hitamnya, sementara Kang Parmin sibuk meluruskan kaki kurusnya di atas dingklik kayu setelah seharian adu betis menarik becak. Di sudut lain, Bobon, si mahasiswa semester tua, sedang menatap layar laptop dengan dahi berkerut, seolah sedang memikirkan cara mendamaikan konflik di Selat Hormus.
Ketenangan
sore itu pecah ketika Pak Kabul datang sambil mendorong gerobak baksonya.
Setelah memarkir gerobak, ia merebahkan badannya ke bangku panjang dengan
helaaan napas yang ngak ngik nguk karena asma.
"Jan... kok ya kebangeten tenan rasané urip jaman saiki," keluh Pak Kabul sambil menyeka
butiran-butiran keringat sebesar biji jagung di dahinya.
Bu Benu yang orangnya tidak tegaan—dan selalu ingin menyenangkan semua pelanggannya—langsung tanggap. "Lho..lho, Pak Kabul... njanur gunung, kadingarèn soré-soré wis tekan kéné? Sajaké lagi laris oléhmu dodol ya? Kéné, tak gawékké tèh angèt sik, bèn rada seger karo ngaso-ngaso ndhisik."
"Laris? Ora Yuuu....laris ora, nombok iya," kata Pak Kabul setelah meneguk teh hangat dari Bu Benu. "Iki mau, nembé waé amèh bukak dasar ning cedhak pasar kono, wis ditekoni wong lanang loro. Awaké nggantèng, tumpakané motor kopling, tapi tangané nadhah. Jaré uang keamanan karo kebersihan. Nèk ra ngekèi, jaré ora éntuk dodolan ning kéné." "Loh kuwi rak tempat umum apa tèké sing njaluk-njaluk kuwi?" selidik Bu Benu. Pak Kabul mulai menyalakan rokoknya, menghisap dalam-dalam dan mengepulkan asapnya pelan-pelan. "Ya tempat umum tha Bu... Ora let suwé, durung nganti kepayon, wis teka menèh wong siji, njaluk jatah menèèèh," gerutu si tukang bakso.
Kang Parmin sambil menegakkan posisi duduknya. "Halah, Bul! Kuwi rak preman berkedok ormas sing hobi malak jalanan tha? Kowé kuwi jèk untung mung dipalak seikhlasnya tapi meksa. Lah kaé lho, ponakanku sing neng kutha, amèh ngurus izin usaha kafe cilik-cilikan waé kudu ngamplopi sing tengah. Tanda trimakasih jaréné. Wis sing dhuwur korup miliaran, sing tengah mungli, njaluki pelicin, lah sing ngisor premané? malaki sing padha golèk mangan tenanan."
Bobon
menggeser kacamatanya, jiwanya sebagai mahasiswa kritis langsung bergejolak.
"Nah, itu yang dinamakan korupsi sistemik dan structural, Kang Parmin, Pak
Kabul. Dalam teori sosiologi, ketika elite politik di atas sibuk korupsi
kebijakan dan anggaran, lalu birokrat di tingkat menengah menyuburkan budaya
suap, maka imbasnya ke bawah adalah anarki jalanan berupa pungli. Rakyat kecil
itu posisinya paling bawah di rantai makanan sistem yang bobrok ini. Kita cuma
dapat ampasnya."
"Dapet ampasnya apa?...wis dijaluk sak
ampas-ampasé jè," celetuk Kang Parmin yang sudah 20 tahun lebih jadi pilot
becak.
Bu Benu manggut-manggut, wajahnya tampak bingung. "Oalah, dadi ngono tha, Mas Bobon? Jan, kok ya kebangeten tenan wong-wong sing neng dhuwur kuwi... Eh, tapi ya mboh dhèng, pejabat-pejabat kaé sing wingi awaké dhéwé coblos pas pemilu tha? Sing salah awaké dhéwé sing nyoblos apa sing dhuwur sing dicoblos ya?" Bu Benu buru-buru membalik tempe gorengnya, takut dikira memihak salah satu kubu politik.
"Sing ndhuwur ngombé nganggo gelas emas hasil korupsi, sing ning tengah rebutan banyu pelicin, lah sing ana ngisor malah padha keplak-keplakan rebutan jatah banyuné..."
— Mbah Joyo
Mbah Joyo yang sedari tadi
diam menikmati kopinya, perlahan meletakkan cangkir blirik di atas meja kayu.
Suasana warung mendadak hening. Kalau orang tua ini sudah mau bicara, biasanya
ada petuah berat yang mau turun.
"Kabul... Parmin... Mas Bobon,"
ucap Mbah Joyo dengan suara sepuh yang tenang. "Mbiyèn para leluhur awaké
dhéwé, duwé unen-unen 'Urip iku mung mampir ngombé'. Hidup itu cuma singgah
sebentar untuk minum. Tapi nggon pangombéné, alias donya iki, malah nggo
rebutan. Sing ndhuwur ngombé nganggo gelas emas hasil korupsi, sing ning tengah
rebutan banyu pelicin, lah sing ana ngisor malah padha keplak-keplakan rebutan
jatah banyuné sing mèh éntèk."
Mbah Joyo mengelus jenggot tipisnya. "Yèn para pimpinan wis kelangan sifat bener, jejeg, lan jujur, jagad iki bakal rusak tatanané. Jaman édan, jaré Ranggawarsita. Nèk ora édan, ora keduman. Tapi éling, sing éling lan waspada kuwi sing beja. Gusti Allah mboten saré, Bul. Rejekimu sing dipalak mau, bakal diganti saka dalan liyané."
Pak Kabul tersenyum kecut, agak terhibur dengan petuah Mbah Joyo meskipun hatinya still gundah karena baksonya belum laku banyak. "Iya ya mBah...wong cilik seperti kita ini mau ngadu kemana?...ya mung pasrah," kata Pak Kabul.
Sore makin larut, obrolan berat tentang negara dan permalakan sistemik itu akhirnya harus diakhiri oleh realita yang paling nyata. Pak Kabul berdiri untuk membayar jajannya dan ingin melanjutkan keliling berjualan baksonya. "Niki Bu, wau ès tèh setunggal, mendoan setunggal," Pak Kabul menyodorkan uang sepuluh ribu. Bu Benu menerima lembaran uang tersebut and memasukkannya ke kaleng bekas biskuit. Sejenak Pak Kabul berdiri terpaku, menanti uang kembalian dua ribu seperti biasanya. "Ora susuk Pak...apa-apa saiki mundhak...wis pas sepuluh èwu," kata Bu Benu dengan nada malu-malu. "Lha piyé...warung kopiku juga kena imbas inflasi jè," dalih Bu Benu.
"Yongalah..biyung,
bakulé kopi ya dadi tukang palak anyaran ki!" kata Pak Kabul sambil
cengar-cengir.
Sambil bersiap mendorong gerobak baksonya, Pak Kabul
nyeletuk, "Mbah..unen-unené diganti mBah, urip iku mung mampir mbakso, bèn
ndang laris baksoku...hehehe."
Mbah Joyo hanya mesam-mesem. Lampu-lampu jalanan sudah mulai menyala, adzan maghrib akan berkumandang tidak lama lagi. Pelanggan warung kopi Bu Benu pun satu-persatu membayar dan saling berpamitan.
