Dongèng Rara Mendut lan Pranacitra tekan seprené isih dadi lakon kethoprak sing nengsemaké lan asring dipentasaké ing panggung-panggung budaya. Nanging, ana pitakonan gedhé sing tansah dadi bahan rembugan para sejarawan lan budayawan: apa lelakon kang mirib Romeo-Juliet versi Jawa iki kedadéyan tenan, apa mung khayalané para pujangga Mataram ing jaman Sultan Agung?
Sapa Sejatiné Rara Mendut?
Rara Mendut asring digambarake minangka wanita sing ayu, nanging luwih saka iku, dhèwèké yaiku simbol perlawanan. Miturut babad, Rara Mendut iku putri boyongan saka Pati sing diparingaké marang Tumenggung Wiraguna sawisé Pati ditelukaké déning Mataram ing taun 1627. Minangka garwa selir, dhèwèké nduwé wani kanggo nolak tresnané sang Tumenggung, sawijining tumindak sing "tabu" ing jaman semono.
Kanggo ngisi wektuné, dhèwèké diwènèhi kebébasan dodol rokok "ndika" (rokok sampéyan). Iki dadi titik balik lelakoné. Rokok sing wis diisep lan diwènèhi "idu" (luda) déning Rara Mendut dadi rebutan para priya. Iki nuduhaké yèn Rara Mendut dudu mung wong wadon sing pasif, nanging duwé daya pikat lan kamandhiran (independensi) sing luar biasa ing jaman sing isih patriarki.
Tragèdhi ing Kali Oya: Katresnan sing Kandhas
Nalika Rara Mendut ketemu karo Pranacitra, sawijining jaka bagus, katresnan sing suci tuwuh. Ananging, katresnan iki dianggep dadi ancaman kanggo harga dhiriné Tumenggung Wiraguna. Kekaroné banjur milih mlayu saka katumenggungan. Playuné ngidul tumuju menyang Alas Lipura.
Nalika arep nyabrang Kali Oya ing Désa Dogongan, kekaroné kecekel. Masiya Pranacitra wis ndheprok ing sikilé Tumenggung Wiraguna nyuwun pangapura, atiné sang senapati wis peteng déning rasa cemburu lan duka. Ing kono, tragèdhi kedadéyan. Pranacitra disudhuk keris tembus dhadhané. Rara Mendut sing weruh kedadéyan iku, ora kuwat nandang sedhih, banjur nubruk awaké Pranacitra, saéngga dhèwèké uga palastra kanthi cara sing padha. Iki minangka puncak tragèdhi sing nggugah rasa trenyuh Kangjeng Sultan Agung.
Sajarah utawa Mung Sanepan?
Ana manéh kang duwé panduga menawa Rara Mendut iku mula ana tenan, dadi seliré Tumenggung Wiraguna. Dené kang aran Pranacitra iku mung jeneng silihan. Ana pamanggih sing kandha yèn bedhangané Rara Mendut iku putra mahkota (calon Amangkurat I) sing banjur dibuwang menyang Alas Lipura amarga konflik kulawarga karaton. Dongèng iki banjur "disamarké" dadi crita katresnan supaya ora ngrusak citrané kulawarga kraton.
Sing marakaké kodhèngé para ahli sajarah yaiku anané makam Rara Mendut sing ana telu: ing Gandhu (Berbah), Kajor Wetan (Imogiri), lan Désa Blambangan (Sleman). Iki dadi bukti yèn crita Rara Mendut wis mbalung sungsum ing masarakat Yogyakarta lan sakiwa-tengené. Makam-makam kasebut dadi panggonan ziarah sing duwé makna dhéwé-dhéwé kanggo saben masarakat.
Rara Mendut ing Karya Sastra
Kisah Rara Mendut ora mandheg ing kethoprak waé. Ing jaman modhèren, sastrawan gedhé Y.B. Mangunwijaya (Romo Mangun) nulis trilogi novel Rara Mendut sing misuwur. Liwat karya sastra iki, sosok Rara Mendut diangkat dadi tokoh sing luwih kompleks. Dhèwèké dudu mung korban kahanan, nanging wanita sing nduwé prinsip, wanita sing milih mati tinimbang kudu nglakoni urip sing ora dipéngini.
Interpretasi Romo Mangun iki nggawé Rara Mendut dadi "ikon feminisme" Jawa. Kanthi maca trilogi kasebut, kita bisa ndelok yèn sajarah kuwi ora mung soal angka lan kedadéyan perang, nanging uga soal perasaan lan perjuangan manungsa sing asring katutup déning tulisan resmi para sejarawan.
Pelajaran sing Bisa Dipethik
Apa Rara Mendut iku dongèng utawa nyata? Jawabane mungkin ana ing antarane. Sing paling wigati dudu validitas sajarahé, nanging nilai-nilai sing ana ing njero crita kasebut. Rara Mendut ngajarake marang kita babagan wani nduwé pilihan dhéwé, babagan kasetiaan, lan babagan carané ngajèni katresnan luwih dhuwur tinimbang kekuasaan.
Saben kita ziarah menyang makam-makam sing ana, utawa nonton lakon kethoprak Rara Mendut, kita sejatine lagi nguri-uri memori kolektif. Rara Mendut bakal tetep urip ing jagad imajinasi masarakat Jawa, minangka wanita sing wani nglawan arus jamané dhéwé.
